@wszuwarach

Szukaj na blogu

Newsletter

Wiosłuj z nami

Zapisz się, a my raz w miesiącu dostarczymy Ci szuwarowe wieści

*warunki newslettera

Konik weselny czy Kościuszki

Ciekawostki , Opowieści | 2018-11-05

Konik weselny czy Kościuszki

Czy to możliwe, że konik mazurski vel warmiński to wcale nie symbol małżeńskiego szczęścia, ale polskiego patriotyzmu? W najbardziej znanych kaflach mazurskich nietrudno doszukać się związków z Powstaniem Kościuszkowskim.

Rok 1794

Rafał Toś z Kaflarni Warmińskiej kafle ma w małym paluszku. Razem z żoną Eleonorą prowadzą rodzinną manufakturę ceramiczną, która słynie właśnie z reprodukcji kafli warmińskich i mazurskich. Znane z nich motywy, a szczególnie konik weselny, często pojawiają się na tworzonych w Kaflarni wyrobach - ręcznie malowanych warmińskich propkach (zatyczkach do wina), spinkach do mankietów, magnesach na lodówkę, tacach… A figurka konika to jeden z najchętniej kupowanych w Szuwarach prezentów ślubnych.

Tu znajdziesz więcej informacji o kaflach z Warmii i Mazur

Rafał ma za sobą setki godzin wpatrywania się w stare warmińskie i mazurskie kafle. Był przekonany, że niewiele jest go w stanie jeszcze zaskoczyć, aż tu rok temu spojrzał na nie zupełnie z innej perspektywy. 

Była wtedy akurat 200 rocznica śmierci Tadeusza Kościuszki (zmarł w 1817 roku) i sporo w mediach pojawiało się informacji na temat naczelnika. Między innymi przewijała się data 1794, czyli rok Insurekcji Kościuszkowskiej, pierwszego polskiego powstania niepodległościowego.

Co ciekawe, dokładnie taka sama data wymalowana jest w rogach najbardziej znanej serii kafli z Mazur przedstawiających m.in. koniki, jeźdźców i postacie żołnierzy w wysokich czapkach. - Coś zaczęło mi się układać w głowie - wspomina Rafał Toś. - Z ciekawości wrzuciłem w Google hasło "powstanie kościuszkowskie" i oprócz informacji pisemnych wyświetliły mi się też zdjęcia. 

Kościuszko na Koniu - Juliusz Kossak

Tadeusz Kościuszko na koniu, Juliusz Kossak Fot. Wikimedia Commons

Wójt czy Tadeusz Kościuszko?

Były wśród nich obrazy przedstawiające Tadeusza Kościuszkę - przysięgającego na krakowski rynku ,namalowany przez Franciszek Smuglewicza w 1797, i na koniu, autorstwa Juliusza Kossaka (1879). Rafał Toś nie mógł pozbyć się wrażenia, że podobne malunki widział na kaflach. - Charakterystyczny płaszcz, wysoka czapka, szabla w dłoni - te same atrybuty ma postać zwana wójtem z mazurskiego kafla pochodzącego z tej samej serii co konik weselny. Do tego pojawiające się w rogach liczby układające się w rok 1794 - opowiada. - Jest podobieństwo i celebracja daty. Do tego kafle z konikami na tym samym piecu, a przecież z koniem Tadeusza Kościuszki związana jest bardzo ciekawa historia. To daje do myślenia.

Przeczytaj klasyczną historię konika weselnego

Nie wszyscy dziś pamiętają, ale przed laty koń naczelnika insurekcji stał się sławny. Według przekazów Tadeusz Kościuszko był bardzo szczodry dla biedaków. Gdy tylko widział żebraka zatrzymywał się przy nim i dawał jałmużnę. Koń Kościuszki z czasem przywykł do do zwyczajów pana i z własnej inicjatywy przystawał przy każdym, kto prosił o datek. Pisał o tym m.in. Juliusz Słowacki w liście do matki z 15 marca 1833 roku: „Po śmierci Kościuszki jeden z obywateli kupił po nim konia, na którym stary Kościuszko często jeździł – lecz koń, przeszedłszy do nowego pana, ilekroć wiózł szlachcica drogą, zatrzymywał się i stawał przed każdym żebrakiem, tak go dawny pan przyzwyczaił rozdawaniem jałmużny. Nowy nabywca znudził się takim narowem konia i odsprzedał go”.

Na kaflu umieszczono podobiznę wójta czy Tadeusza Kościuszki?

Wójt czy Tadeusz Kościuszko na kaflu mazurskim?

Postać na zabytkowym kaflu - wójt czy Tadeusz Kościuszko?

Kościuszko - zbój czy bohater

Czy to możliwe, że autor kafla z mazurskiego pieca zainspirował się nie ślubnymi zwyczajami, a zrywem narodowym Polaków i postacią charyzmatycznego przywódcy? Jerzy Łapo, historyk i regionalista, który prowadzi jeden z najciekawszych profili na facebooku poświęcony Mazurom (znajdziesz go tutaj) wątpi, by dawni Mazurzy mieli ochotę honorować powstańca. - W folkorze mazurskim Kościuszko nie miał "dobrej prasy". Bywało, że maruderzy z jego rozbitych oddziałów przechodzili na pruską stronę i nie zawsze grzeczni byli. Jednego ze zbójów spod Szczytna miejscowi zwali Kościuszko - mówi. - Co do cyfr na kaflu, to obstaję przy dacie wykonania, choć ręki sobie uciąć nie dam. Szczerze mówiąc wiązanie tego z powstaniem kościuszkowskim jest mało prawdopodobne, ale kto wie? Dla mnie ten konik to taka już "schyłkowa", zdegenerowana wersja jeźdźca na koniu, motyw popularny od średniowiecza, nie tylko na Mazurach.

Obejrzyj prace z Kaflarni Warmińskiej dostępne w Szuwarach

Barbara Chludzińska, twórczyni Muzeum Kultury Ludowej w Węgorzewie też ma sporo wątpliwości co do prawdopodobieństwa wersji kościuszkowskiej. - Moim skromnym zdaniem ta "historyczna" hipoteza jest zbyt daleko idąca - mówi. - Utrwalano na kaflach daty założenia firmy, daty produkcji - mogła zdarzyć się i data pokrywająca się z okresem powstania. Sporadycznie twórcy - ludowi i nieludowi - reagowali na wydarzenia swojej epoki, ale trudno chyba na podstawie kilku kafli z datą "1794" doszukiwać się osoby Kościuszki w postaci wójta. Częste wojny i mnogość wszelakiego wojska były niemal codziennością i widać to w zdobnictwie kaflarskim. 

Kafle mazurskie - konik weselny i wójt czy koń Kościuszki i Tadeusz Kościuszko

Kafle mazurskie - konik weselny i wójt czy koń Kościuszki i Tadeusz Kościuszko

Kafle mazurskie - konik weselny i wójt czy koń Kościuszki i Tadeusz Kościuszko

Kafle z rozebranego pieca można oglądać na wystawie stałej w Muzeum Mazurskim w Szczytnie. Na rogach mają cyfry układające się w datę 1794.

Alternatywna historia konika

Być może jednak zleceniodawca, dla którego wykonano przed 200 laty kafle piecowe, był świadkiem niepodległościowego zrywu i zażyczył sobie nawiązującą do niego dekorację? A może Tadeusza Kościuszkę lub obrazy z nim związane, widział rzemieślnik, który zdobił kafle. - Są w ludowym stylu, ale pomalowane z dużym talentem i znawstwem, jakby robił to ktoś wykształcony. W tamtych czasach zdobienie ceramiki nie było łatwe, bo używano do tego zawiesiny proszkowej - opowiada Rafał Toś z Kaflarni Warmińskiej. - Autorowi w paru kreskach udało się oddać postać wójta, czyli pana w czapce podobnej do kościuszkowskiej, konika, żołnierzy... Być może sam brał udział w powstaniu, a potem zbiegł za granicę i znalazł pracę w kaflarni. 

Zdaniem Barbary Chludzińskiej i taka opcja zdarzeń jest dopuszczalna. - Oczywiście, wykluczyć nie można. Może któryś skrzydlaty rzemieślnik pomyślał o powstaniu kościuszkowskim, ale dziś nie sposób odgadnąć "co poeta miał na myśli" -  tłumaczy. - W tutejszych opowieściach ludu mazurskiego często pobrzmiewają dalekie echa różnych wydarzeń historycznych, związanych z Polską. Kto wie, może badacze natrafia na jakiś, dokument odnośnie kaflarstwa i rzeczonej daty…

Także Jerzy Łapo uważa, że hipotezie o Kościuszce na kaflu warto dokładniej się przyjrzeć. - Można pozerkać do pieśni mazurskich, czy tam aby nie ma Kościuszki, bo mógł być "celebrytą" epoki także w Prusach (jeszcze przed klęską). Wtedy bardziej wiarygodna byłaby hipoteza, że uwieczniono go na kaflach - dodaje.

Autor: Magdalena Spiczak-Brzezińska

Konik weselny, zwany też mazurskim albo warmińskim.

Konik weselny, zwany też mazurskim lub warmińskim na kaflu piecowym

Dodaj komentarz

 (z http://)

Poczytaj w Szuwarach